متن

بسم الله الرحمن الرحیم

سؤالات متـداول

1-     وقف یعنی چه؟

وقف؛ در لغت به معنی «ایستادن، ساکن کردن و حبس کردن» می باشد و در اصطلاح فقهی قرار داد و عقدی است که؛ سبب حبس و نگهداری اصل مال از نقل و انتقالات تجاری و انتشار و توزیع منافع  آن می گردد. مانند این که زمین را برای مسجد،حسینیه  یا مدرسه و یا فقرا، قرار دهد . پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله وسلم) در این باره فرمودند:«حَبسُ الاصل و سبِّل المنفعة»، یعنی:اصل را حفظ کن و منافعش را در راه خدا آزاد کن. بنـا به اقتضای حبس، هرگونه نـقل و انتقال مانـند: خـرید و فروش، رهن، جابه جایی، میراث گذاردن و بخشیدن مال وقفی، ممنوع است.

 

2-     انواع وقف کدام است؟

وقف، بر دو نوع عام و خاص و همچنین وقف منفعت و انتفاع  تقسیم می شود.

 

وقف عام: وقفی كه اختصاص به افراد خاصی نداره. با عنوان عام؛ مثل فقرا، ایتام و ... و یا با مصلحتِ عام و امور عام المنفعه به عموم مردم تعلق می گیره. مثل اینکه چیزی برای مسجد، حسینه، مدرسه و یا فقرا وقف بشه. وقف خاص: وقفی كه موقوف علیـهِ آن، افراد معین و مشخص باشد. مثل آن كه شخصی چیزی را برای بچه هاش وقف كند. (به بیان دیگر، وقف عام وقفی است که برای انتفاع کل مردم قرار داده شده است و وقف خاص، حق انتفاع را برای گروهی خاص در نظر دارد)

 

وقف انتفاع: وقفی است که از عین موقوفه  استفاده می شود و در آمدی ندارد. مانند: وقف زمین برای ساخت مسجد، یا مثلاً شخصی منزلش رو وقف میكنه تا به عنوان حسینیه ازش استفاده بشه و مراسم عزاداری برگزار بشه. وقف منفعت:‍ وقفی كه عین موقوفه مورد استفاده قرار نمی گیره بلکه منافعش در اموری كه واقف تعیین کرده هزینه میشه. مثلاً شخصی ساختمان یا باغی رو وقف کرده تا مُتَولی درآمدش رو صرف ایتام و فقرا کنه.

 

(موقوفاتی كه متولی داره رو غیر متصرفی می نامند و آن موقوفاتی كه متولی اش موجود نیست رو متصرفی می نامند. که ادارۀ آن توسط سازمان اوقاف می باشد)

 

3-     ارکان وقف چیست؟

نیت:احوط در وقف اینه که به قصد قربت باشه، یعنی مقصود انسان از عمل و انجام کاری، اطاعت خداوند متعال باشه.

واقف: شخصی است که؛ عمل وقف را انجام میده. و به هنگام وقف، باید از شرایط عمومی معاملات که عبارتنداز: بلوغ، عقل، اختیار و حق تصرف در مال، برخوردار باشه.

موقوف یا موقوفه: مالی است كه توسط واقف در امور خیر إهدا میشه.

موقوفٌ علیه: شخص یا اشخاصی كه با عقد وقف، موقوفه به آنها تعلق میگیره.

صیغه:لفظی که واقف برای  وقف مال خود آن را بیان می کند، اعم از اینکه صریحِ در معنی وقف باشه (مثل اینکه: وقف کردم این مال را برای فلان مورد) و یا به کنایه و به طور ضمنی باشه (حبس دائم کردم مالم رو برای فلان جهت)

عقد وقف: قراردادی كه سبب خروج مال موقوفه از ملكِ واقف میشه  و همچنین سبب منع آن از انتقالات تجاری و صرف منافع آن برای موقوفٌ علیه میشه.

(بنابراین: مال موقوفه برای همیشه از تملكِ خصوصی واقف خارج میشه و او و دیگران نمیتونن مال موقوفه رو ببخشند یا بفروشند و به ارث نمی رسه)

 

4-     تبدیل وقف ممکن است؟

تبدیل وقف، به طور کلی امکان پذیر نیست.

اما تبدیل به احسن، مانند (نوسازی و توسعه) ممکن است. همچنین در مورد نیت وقف نیز، به روز رسانی ممکن است. مانند (روشنایی که در قدیم با شمع بوده اما در حال حاضر برق کاربرد دارد)

 

5-     آیا در قرآن حرفی از وقف زده شده؟

بله، به عنوان نمونه در سوره یس آیه 12 خداوند متعال می فرماید که:

«... وَ نَکتُبُ ما قَدَّموا وَ آثارَهُم ...»

هم اعمالی که در دنیا تا وقتی که بودند و جلو جلو فرستادند را در پرونده شون ثبت می کنیم و هم «آثارَهُم» آثارشون، دنباله هاشون. اعمال انسان دو جور است: بعضی اعمال، دنباله دار هستند اما بعضی اعمال، دنباله دار نیستند؛ مثلا وقتی شما یک نمازی می خوانی دیگه تمام میشه، یا وقتی یک روزه ای می گیری یا حجی می روی، دیگه تمام میشه اما بعضی از اعمال باقی است، دنباله دارد، جاری است...

 

6-     آیا در بین اهل سنت نهادی به نام وقف شناسائی شده؟

در بین  اهل سنت نیز وقف و موقوفات وجود داره؛ ایشان معتقدند شرطی كه واقف برای وقفش می گذارد، برابر با شرطِ شارع مقدّس یا پیامبر اكرم (صلی الله علیه و آله و سلم) است. لذا هیچ کسی حق تبدیل و تعدیلش رو نداره.

 

7-     تاریخ وقف مربوط به چه زمانی است و اولین افرادی که وقف کرده اند چه کسانی بودند و چه موردی را وقف نموده اند؟

در اسلام، تاریخ وقف به زمان حضرت رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) برمی گرده.

از واقدی نقل شده:اولین صدقه در اسلام وقفی بود که پیامبراکرم (صل الله علیه و آله و سلم) انجام فرمودند. و آن چنان بود که "مخیریق یهودی" که از احبار و علمای بزرگ یهود مدینه بود، بعد از مسلمان شدن به همراه رسول خدا (صل الله علیه و آله و سلم) در جنگ احد شرکت کرد. مخیریق، مردی ثروتمندی بود و باغات نخل بسیاری داشت. او به هنگام جنگ احد، وصیت کرده بود که اگر کشته شدم تمام اموال من از آن رسول خدا(صل الله علیه و آله و سلم) خواهد بود که به هر طریق که خداوند به او نشان دهد مصرف نماید.

مخیریق، در جریان غزوه احد به شهادت رسید و طبق وصیّتش اموال او که شامل نخلستانهای هفتگانه اعواف، صافیه، دلال، میثَب (منبت – میثم)، بُرقَه، حُسنی، مشربه ام ابراهیم بود به پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) رسید. رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) این اموال را در سال هفتم هجری وقف نمودند. گفته شده: موقوفات رسول خدا(صل الله علیه و آله و سلم) در مدینه عموماً از همین اموال مخیرق بود.

السیره النبویه، پیشین، ص518

 

8-     آسیب های احتمالی طرح وقف چیست و پاسخش چیست؟

از مهمترین مواردی که باید نام برد هدف گذاری های سطحی؛ بدون اولویت، و یا غیر دقیقِ بعضی واقفین محترم است که گاهی منجر به محدودیت های بی مورد در نحوه ی مصرف گردیده است. مثلا واقفِ محترمی در مواردی وقف نماید که آن موارد، دارای اهمیت و ضروت نبوده و محدودیت های بسیاری برای متولی ایجاد نموده است. برای حل این مساله، از سمت سازمان اوقاف، افرادی به عنوان مشاور متخصص و کارشناس در این حوزه تعیین شده که واقفین محترم می توانند برای تعیین اهداف مطلوب به ایشان مراجعه نمایند.

 

9-     آیا عملکرد موقوفات و مصارف آن، به صورت دقیق و شفاف، موجود می باشد؟

بله موجود است.

 

10- آیا این نهاد در خدمت افراد سود جو نیست که با اموال دیگران برای خود ایجاد ثروت کنند؟

ممکن است باشد اما اگر در وقف نامه نویسی دقت لازم صورت گیرد این موضوع به حداقل خواهد رسید.

 

11- چه تضمینی برای مصرف درامدهای وقف در محل مورد نظر واقف هست؟

توکل به خدا و انتخاب متولی و ناظر کار آمد و نیز انتخاب نیت مناسب

 

12- سیر بروز و ظهور نهاد وقف در ایران تا کنون نشانگر عدم کارائی آن در رسیدن به اهداف وقف نبوده؟

خیر، زیرا برکات وقف در بین کسانی که از موقوفات استفاده می کنند مشهود و غیر قابل انکار است. (بیش از 90 درصد مردم با موضوع وقف درگیر هستند مانند مساجد، حسینیه ها، عزاداری ها، زمین های مسکونی و غیره)

جهت مطالعه بیشتر، توجه شما را به این صحبت حاج آقای قرائتی جلب می نماییم.

در مجلسی ایشان فرمودند: « بنده تمام پوست و گوشتم از وقفه. ميدونيد چرا؟ چون كاشان، لوله كشی آب نبود. آبِ آب انبار خورديم و آب انبارها رو چند قرن قبل ساختند و وقف كردند... آبها ميومد در آب انبار و ما از آن آب ميخورديم و بزرگ شديم. حالا هر حديثی كه میخونيم ثوابش برای اون كسی هم هست كه آب انبار رو وقف كرده و طرف مال هفت قرن قبل است. واقفی 700 سال قبل مُرد. اما به خاطر اينكه آبی رو وقف كرده، زمينی رو وقف كرده و مدرسه شده، درمانگاه شده، زايشگاه شده، بيمارستان شده، اجر می بره. چرا یادمون بره از وقف؟ چيزای خوب رو يادمان نره. وقف نشان دهندۀ تفكر آدمه...»

 

13- در چه موضوعاتی میتوان وقف کرد ؟

عرصه های وقف:سنت حسنه  وقف، یکی از مصادیق بارز احسان و دیگر خواهی است که انسان با بهره گیری از تعالیم انبیاء آن را از دیرباز بنیان نهاده و در صحنه حیات اجتماعی به ودیعت گذارده  ... روحیه تعاونِ اجتماعی و سبقت در خیرات، با وقف ظهور می یابد و به عمل واقف، مُهر ابدیت می زند.

به عنوان مثال، منافع وقف شده می شود در نمونه های زیر مصرف گردد:

1-     امور دینی و مذهبی: نظیر مساجد و ترویج فرهنگ نماز،اماکن مذهبی،مجالس جشن و عزاداری معصومین (علیهم السلام)،مناسبت های مذهبی و انقلابی

2-     امور قرآنی:نظیر ترویج فرهنگ قرآنی، دارالقرآن ها،جلسات قرآنی،محصولات قرآنی ...

3-     امور بهداشتی و درمانی: نظیر درمان، دارو، بهداشت، خدمات، پروژه ها و طرح ها و ...

4-     امور اجتماعی و خدماتی: نظیر مسکن،ازدواج، جهیزیه، وام قرض الحسنه، خوابگاه های دانشجوئی و دانش آموزی، مراکز ویژه معلولین، خانواده های زندانیان و ...

5-     امور فرهنگی،آموزشی،پژوهشی: نظیر  حوزه های علمیه،مدارس،دانشگاه ها،کتابخانه ها و ...

6-     امور اقتصادی: نظیر کارگاه های ایجاد اشتغال،مراکز فنی و حرفه ای، تأمین افراد نیازمند و ...

7-     امور هنری: نظیر حمایت از هنر و هنرمندان مذهبی جهت ترویج هنر اصیل اسلامی ایرانی و ...

8-     امور ورزشی: نظیر ترویج فرهنگ ورزش،حمایت از ورزش های همگانی،سالن های ورزشی و ...

9-     امور کشاورزی: نظیر: توسعه کشاورزی،حمایت از کشاورزان خسارت دیده و ...

10-    امور خیریه (به طور عام):خیرات و امور عام المنفعه

 

14- محدوده تصرفات واقف بعد از وقف تا کجاست؟

هیچ تصرفی نداره، مگر اینکه خود او متولی باشه و آن هم اختیاراتش فقط  بر اساس وقف نامه است!

 

15-  آیا تا کنون در سایر کشورهای غیر اسلامی به این نهاد توجه شده است؟

معمولا کشور های اسلامی وزارت اوقاف دارند، اینکه آیا در کشورهای غیر اسلامی نهادی دقیقا به نام وزارت اوقاف باشد را نمی دانیم، اما آنچه بدیهی و قطعی می باشد این است که گاهی امور خیریه ای محقق می شده که شبیه به همین وقف اسلامی می باشد. به صورت اختصار به چند نمونه اشاره می نماییم:

 

نهادهايی همچون موسسه كوليستوك، بنياد نوبل، شركت مايكروساف، دانشگاه هاروارد در آمریکا ( که دارای رتبه نخست دانشگاه های دنيا از جهت علمی می باشد) و دانشگاه های آكسفورد و كمبريج، به شكل وقفی و بر اساس الگوی وقف اسلامی اداره مي شوند. (خبرگزاري مهر، 20/6/87، به نقل از نماينده سابق ولي فقيه در سازمان اوقاف)

 

در فرانسه و انگلستان افرادی موظف اند اماکنی که از اموالِ افراد فوت شده ساخته شده (مثل بيمارستانها، مدرسه ها و يتيم خونه ها) رو نگهداری کنند. در فرانسه قوانينی داره که هنگام وقف، به نوع وقف، امور خيريه و جهت مصرف شون اشاره میشه. براساس اين قوانين، افراد میتونن قسمتی از اموال معين شدۀ خودشونو به طور هميشگی برای امور خيريه اختصاص بدهند، به ويژه جهت كليسا و معابد. در انگلستان هم بر اساس قانون، افراد میتونن پولی رو در اختيار اشخاصی معين بگذارند تا به مصرف شخصِ ديگه برسونن و يا در امرِ خيری مصرف بشه.

قديمی ترين بيمارستان وقفی آلمان كه بايد اونو به عنوان اولين موقوفه و نهاد خيريه ای که هنوز هم در اين كشور هست در نظر گرفت. در قرن يازده ميلادی به صورت موسسات چند منظوره ايجاد شده كه شامل مراكزی چون : محلی برای زندگی ايتام، مدارسی برای كودكان، مركز تعليم و تربيت و بيمارستان است.

  

16-  چرا این موقوفه (یعنی مجموعه مهرفاطمی) منفعتی است؟

این موقوفه منفعتی است و منافع آن برای نیتی که در سند وقف ذکر شده هزینه می شود.

مهم این است که موقوفه انتفاعی بدون درآمد است، اما موقوفه منفعتی در آمد دارد و ضمن اینکه موقوفه به نام حضرت زهرا سلام الله علیها ثبت می گردد، همیشه می توان از محل درآمد آن به نحو احسن – در همان مورادی که سند وقف اجازه داده – استفاده نمود.

 

17- هدف پیشنهاد دهندگان طرح موقوفه مهر فاطمی در حقیقت چه بوده است؟ مصارف این منفعت دقیقا چه می شود؟

پس از بررسی موقوفات مربوط به حضرت زهرا سلام الله علیها، در جهت ترویج معارف و نیز سیره حضرتش، متاسفانه کمبود منابع در این حوزه احساس شد! از سویی دیگر در عصر ارتباطات و اطلاعات، و اثرگذاری پیام حق، باید به سویی برویم که به بهترین شکل ممکن، صدا و ندای حق را به گوش همگان برسانیم. این موقوفه می تواند در هرچه بهتر محقق شدن این مهم، مساعدت و یاری نماید، ان شالله.

محل مصرف، دقیقا در وقف نامه قید شده:

 

در آمد و منافع حاصل از موقوفه پس از کسب حقوق قانونی و شرعی و هزینه های حفظ عین موقوفه به شرح ذیل به مصرف برسد:

1- حمایت و کمک به هزینه های برنامه های فرهنگی برای ترویج فرهنگ فاطمی اعم از تحقیق و پژوهش، آموزش، نشر، تولید کتاب و سایر آثار فرهنگی

2- حمايت از هزینه های مراسمات فاطمی بویژه برگزاری اجتماع عزاداران فاطمی در شهادت حضرت زهرا (سلام الله علیها) در شهر مشهد مقدس

3- ترویج فرهنگ وقف فاطمی و کمک به ایجاد موقوفاتِ حضرت زهرا (سلام الله عليها) در مشهد و یا سایر مناطق استان به تشخیص متولیان

4- حمايت و کمک به هزینه های اعزام مبلغ در ايام فاطميه در شهر مشهد و حومه با رویکرد ترویج فرهنگ فاطمی و تبلیغ و ترویج موقوفات حضرت زهرا (سلام الله عليها)

5- کمک به ایجاد موقوفات حضرت زهرا (سلام الله عليها) در سایر مناطق استان خراسان

 

 

 18- آیا با افزوده شدن چنین موقوفه ای بزرگ به مجموع موقوفات اداره اوقاف، بار مسئولیت این سازمان بیشتر نمی شود؟ آیا از پس مسئولیتش بر خواهند آمد؟

در اینکه بار مسئولیت سازمان اوقاف بیشتر گردد شکی نیست اما این موقوفه به دلیل اینکه متولی کارآمدی برای آن در نظر گرفته شده، فقط مسولیت نظارتی برای اوقاف دارد. قابل ذکر است که این موقوفه نسبت به سایر موقوفات سازمان، خیلی بزرگ نیست، مثلا موقوفه گوهرشاد و ...